Category Archives: News

Y Gwenynydd

CYFLWYNIAD.

Y Gwenynydd yw’r llyfr cyntaf, yn ôl y ddau awdur, a gyhoeddwyd i drafod gwenyn a gwenyna trwy gyfrwng y Gymraeg. Cyhoeddwyd yn Y Bala yn 1888 gan H.P.Jones a Michael D. Jones. Mae’r enw’r olaf yn gyfarwydd iawn yng Nghymru hyd yn oed heddiw oherwydd dyma’r gŵr a fu flaenaf yn sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865. Roedd hefyd yn brifathro Coleg y Bala, sefydliad pwysig yng Nghymru yn ystod y cyfnod. Gŵr blaenllaw fel cenedlaetholwr Cymreig a phwy a wŷr nad ei ysbryd gwladgarol a welodd yr angen am lyfr o’r math yn Gymraeg er dyrchafu’r iaith ac ”er lles fy nghyd wladwyr.”

Cyflwynwyd y llyfr gan yr awduron i Mrs Evelyn Price, Plas y Rhiwlas, teulu adnabyddus fel tirfeddiannwyr yn y cylch. Efallai fod gan y teulu hwn gyfraniad mewn rhyw fodd yn y cyhoeddiad oherwydd mawr yw’r clod a’r parch a roir iddynt am “ei nawdd a’i help i bob ymdrech er gwella  cyflwr y tlodion, a dyrchafu dynion diwyd o bob gradd.”

Mae’n anodd dweud yn iawn pwy oedd y prif awdur er yn sicr mai Michael D. Jones a gafodd y clod mwyaf am y cyhoeddiad oherwydd roedd ef yn ffigwr cenedlaethol a’r llall, yn ôl a wyddom, yn gwbl ddi-nod. Ond na fydded i’r ddinodedd hwn fychanu cyfraniad Huw Puw Jones. Yn ôl hen draddodiad ac ambell gyfeiriad rhwng llinellau, ’doedd Michael D. Jones ddim yn wenynwr; ysgrifennu yn unig oedd ei gamp yn y llyfr yma ar ôl derbyn y wybodaeth wenynnol oddi wrth ei gyd awdur. Meddai, “ Ffrwyth gwybodaeth brofiadol a darllenol Mr. Hugh Puw Jones yw y traethawd yma ar wenyn a minnau sydd yn gyfrifol am y wisg, neu’r iaith.” Eto y mae’n dweud, “Anogais ef i gyhoeddi llyfr ar y gwenyn gan nad oedd gennym un yn y Gymraeg ar hyn y cydsyniodd, ond i mi ei gynorthwyo.”

Yn sicr ni chafodd H.P.Jones y clod a haeddai. Pan sonnir mewn trafodaeth ymysg gwenynwyr Cymraeg am y llyfr cyfeirir ato, bron yn ddieithriad, fel llyfr Michael D. Jones heb unrhyw sôn am y cyd-awdur. Go brin y disgwylid i unrhyw werinwr cyffredin, yng nghyfnod Mari Jones cofier, gan mai canran fechan oedd gyda’r gallu i ddarllen dim ond y rhannau mwyaf cyfarwydd yn eu Beiblau i fod yn rhugl ddarllenwyr – ond nid felly H.P.Jones.  Medrai’r gŵr hwn, gwerinwr, mewn ardal wledig ddiarffordd fel Dinas Mawddwy ddarllen, ac yn amlwg yn rhugl, y Gymraeg a’r Saesneg, rhywbeth go anghyffredin yn y cyfnod a’r man hwn. Roedd yn gyfarwydd â’r syniadau, y gweithgarwch, a’r dulliau mwyaf modern ym myd y gwenyn a oedd yn cael eu cyflwyno i wenynwyr yn Lloegr ac hyd yn oed yn rhannau o Europ ac America. Roedd ysgrifau a llyfrau Cowen, gŵr amlwg  yn y cyfnod yma ym myd gwenyna, gyda chystylltiadau â’r America, yn gyfarwydd iddo yn ogystal a gwŷr eraill â’u bryd ar “Encouragement, Improvement and Advancement of Bee Culture in the United Kingdom.” Na, nid gwenynwr syml oedd Hugh Puw Jones er lleied y clod a gafodd yn ei gyfnod.  

Roedd cyhoeddi ‘Y Gwenynydd,’ llyfr prin iawn erbyn heddiw, yn gam blaenllaw iawn ym myd gwenyna yng Nghymru a chlywir hyd yn oed heddiw am wenynwyr yn prisio’i werth a’i wybodaeth. Roedd aros tan 1888 yn gyfnod hir cyn cael arweiniad ysgrifenedig i’r grefft. Mae hyn yn gryn syndod o gofio fod lle i wenyn ac yn enwedi perchnogaeth haid o wenyn yn cael lle amlwg yng nghyfreithiau Hywel Dda yn ystod y nawfed ganrif. Efallai mae’r rheswm am hynny oedd mai gweithgarwch gwerinol yng Nghymru oedd cadw gwenyn er fod bee bols, sef manau i gadw cychod gwenyn gwellt yn sych a diogel i’w cael yng ngerddi nifer o blasau ond eto y garddwr cyffredin di-addysg oedd yn gyfrifiol am ddwyn y mêl i fwrdd y sgweir.

 Roedd y cyhoeddiad hwn yn digwydd bod ar drothwy cyfnod newydd ym myd cadw gwenyn. Roedd yr hen sgep, y cwch gwenyn a blethid o wellt gyda’i grwybr sefydlog yn araf rhoi ei le i’r cwch modern o bren gyda’i ystramiau (fframiau i ni heddiw) symudol. Ceisiwyd cynnwys hyn yn y llyfr a throsglwyddo gwybodaeth a dulliau ymarferol y ddau gyfrwng. O ddarllen y llyfr heddiw mae un peth yn amlwg iawn sef, er ei fod yn gant a hanner oed, eto i gyd mae’n dal yn fodern iawn wrth drafod dulliau a chrefft y “dull newydd,” hyd yn oed yr un mor fodern a rhai llyfrau, digon diafael, a gyhoeddir heddiw, Mae’r darluniau, wrth gwrs yn hen ffasiwn a’r eirfa hefyd felly er fod rhai o’r geiriau yn dal mewn defnydd heddiw. Nid mater bach oedd bathu geirfa ar gyfer maes newydd; ar y cyfan mae’r darllen yn syml ac yn rhwydd. Mae’n rhaid cyfaddef fod y darllen lawer yn fwy rhugl a slic na’r hyn a geir gan eirwyr a chyfieithwyr Llywodraeth Cymru heddiw yn y pamffledi a gyhoedda ar gadw gwenyn.

Yn y bennod ar blanhigion sy’n cynhyrchu neithdar dan y penawd “Ymborth Gwenyn” mae lle amlwg a chlod mawr yn cael ei roi i’r feillionen wen gan sôn am y ffrwd o neithdar a ddaw ohoni, yn wir, mae’n sicr mai y rhain sydd yn cynyrchu’r mêl gorau. Erbyn heddiw prin ac anwadal yw’r ffrwd o neithdar o’r blodyn hwn. Tybed a yw gwyddonwyr cynnyrch y maes a’r ffridd ein hoes fodern wedi datblygu cymaint ar borfeydd a phlanhigion fel y feillionen fel nad ydynt bellach yn cael eu cyfrif fel prif lif neithdar ein gwenyn?

Diddorol yw’r gymhariaeth rhwng y cyfnod yma a’n cyfnod ni heddiw. Mae newid mawr wedi bod ac o ddewis mae’n siwr gen i y byddai’n well gan lawer gwenynwr gadw gwenyn yng nghyfnod y llyfr hwn na heddiw. Cyfnod gydag amser i wir gadw gwenyn, ffrwd o neithdar ar dywydd ffafriol, ac heb na haint nac angen meddygyniaeth, – mor belled ag y caem ddefnyddio ein hoffer modern hwylus heddiw.

Hydref 2017                                                                 Wil Griffiths, Comins Coch.

llythyrau at y golygydd

Diddorol oedd darllen am hanes ddau neu dri digwyddiad yn Rhifyn Haf y Gwenynwr eleni- 2017.  Gyda llaw, mae gwedd, os nad cynnwys y cylchgrawn yn mynd yn fwy deniadol, o bryd i’w gilydd, yn nwylo pob Golygydd. Dylem fel Cymdeithas Gymreig ymfalchïo yn hyn oherwydd mae ein cylchgrawn yn cymharu’n ffafriol, os nad gwell, na’r un o’u fath yn y DU., er bod un o’r rhain wedi ennill gwobr ryngwladol am ei wedd a’i gynnwys ac yn dal i’w hunan ganmol ei hun am hynny.

0nd ymlaen.  Roedd yr erthygl am y dull a’r modd i waredu brenhines anystywell a chas wedi tynnu fy sylw at y nifer o weithiau y gofynnir i mi, ac i eraill gan ddysgwyr neu wenynwyr dibrofiad, am y rheswm fod eu gwenyn wedi troi’n gas er eu bod o anian ddigon tawel pan gawsant hwy gyntaf. Nid yn aml mae gwenyn o’u deor o’r un frenhines yn newid eu tymer onid oes yna resymau pendant dros hynny. Ar gais nifer y gwenynwyr dibrofiad hynny rwy’n barod, o fewn trefn ac amser, i fynd i drafod eu gwenyn am y tro, yn bennaf o ran rhyw gred neu ddogma chwilfrydol ynof fi, ac nid o ran unrhyw ddawn sydd gennyf. Rwy’n digwydd credu mai ychydig iawn o wenyn gwir wreiddiol gas sydd, rhyw achosion allanol sy’n eu gwneud felly.

Yn aml wrth ddechrau trafod gwenyn, yn ddi-fenyg, datgenir syndod gan y dysgwyr neu’r dibrofiad fod eu gwenyn heb ddangos eu hatgasedd arferol ataf fi. Syndod mawr iddynt, bron yn ddieithriad, yw gweld eu  gwenyn yn trafod yn ddigon naturiol. Mae yna wers i’w dysgu wrth drafod gwenyn yn ddi-fenyg a dylai pob gwenynwr, o bryd i’w gilydd, drafod felly  – y wers yw, os yw’r trafod yn iawn anaml y ceir brathu ond os mai fel arall y mae yna mae rhywbeth o’i le ar y trafod – fydd y gwenyn fawr o dro cyn dysgu gwers i’r gwenynwr mwyaf profiadol, menig neu beidio!  Un o’r gwendidau pennaf yw agor y cwch cyn i’r mwg wneud ei waith, rhaid aros cyn agor y cwch am dair pedair munud ar ôl y mygu cyntaf.  Bryd arall mae’r trafod yn rhy wyllt a diamynedd gan chwifio’r breichiau a’r dwylo uwchben cwch agored sy’n gwneud i’r gwenyn hedfan yn ymosodol at y symudiadau hynny. Nid yw’r gwisgoedd a wisgir heddiw chwaith yn fanteisiol i drafod pwyllog synhwyrol. Maent wedi eu gwneud yn y fath fodd fel ei bod bron yn amhosibl i neb gael ei frathu, gyda’r trafod ‘ffwrdd a hi’ yn y gwisgoedd hyn, sydd yn aml yn cythruddo’r gwenyn. Mae rhesymau fel yna yn aml yn creu gwenyn cas; nid felly oedd hi gan rai gwenynwyr a adnabyddais ‘slawer dydd mewn penrwyd a llewys crys yn unig. Pwyll pia hi!

Ond yn ôl at y gwenyn sy’n trafod yn ddigon diddrwg. Caiff y dysgwr neu’r dibrofiad wneud y trafod ar ôl y ffrâm neu ddwy gyntaf a hyn fydd yn peri iddo synnu at rwyddineb y trafod heb ddangos yr atgasedd arferol tuag ato. Dewiniaeth oddi wrth y profiadol…na! Dwy’n pwysleisio eto nad oes gen i na unrhyw wenynwr profiadol arall unrhyw allu dewinol i gyflwyno i’r dysgwr sut mae tawelu natur gas y gwenyn. Ond y mae, i’m tyb i, reswm.

Hynny yw, naws ac arogl fferamon – y rhin (rhinwedd/aura) o arogl y mae dyn ac anifail yn ei gynhyrchu mewn sefyllfaoedd arbennig. ( Mae rhai arbenigwyr yn credu mai’r rhin yma, y fferamon, sy’n tynnu cariadon at ei gilydd yn amgenach na phryd a gwedd – nid BO sy’n gweithredu yma!)  Mae pob dysgwr neu wenynwr dibrofiad yn teimlo rhyw gymaint o ofn wrth drafod gwenyn y troeon cyntaf ac mae’r rhin ac arogl (fferamon) o ofn y mae yn ei gynhyrchu yn peri casineb yn y gwenyn ac felly yn eu gwneud yn gas ac anodd eu trafod

Ond beth yw’r rheswm nad  oes yna atgasedd at y dysgwr pan mae e yn trafod y rhost o’r cwch?  Mae’r rhin neu’r fferamon, neu’r arogl o ofn, wedi gwanhau bellach yng nghyfansoddiad y dysgwr neu’r dibrofiad gan fod yna wenynwr profiadol wrth ei ochr ac yn ei wneud yn fwy hyderus. Hunanhyder a phwyll yn ogystal â dysgu’r grefft yw  cynhysgaeth bennaf pob gwenynwr.

Diddorol hefyd oedd darllen saga Wally Shaw a’r frenhines strae yn yr un rhifyn. Cefais innau brofiad tebyg yn y gwanwyn – profiad na chefais ac na chlywais amdano mewn trigain mlynedd o wenyna. Rwyf wedi cael droeon stoc yn gwbl amddifad o wyau a mâg (brood)- heb obaith o fagu brenhines – ond eto i gyd darganfod ymhen dyddiau, a chyn bod rhai gweithwyr wedi dechrau dodwy, un neu ddwy gell brenhines na wn i ddim o ble y daethant. A ddaethpwyd o hyd i wy neu ddau mewn rhyw gornel dirgel neu a fu dwyn wyau o gwch arall? Mae’n rhyfedd fel y medr wyau ddal yn ffrwythlon er eu gadael mewn rhyw gornel pell yn y cwch neu hyd yn oed allan yn yr awyr agored. Cofiaf, mewn esgeulustod, adael ffrâm gyfan allan o gwch ganol haf am ddiwrnod cyfan a thros nos ac o’i rhoi yn ôl ddarganfod i bob wy ddatblygu’n naturiol.

Y stori sydd gennyf yw hon. Fe gollais y gaeaf diwethaf, yn y gwanwyn cynnar a dweud y gwir, saith stoc o wenyn allan o naw trwy ddiffyg yn y frenhines, rhywbeth sydd mor gyffredin y dyddiau hyn. Yn ogystal â’r ddau gwch oedd yn fyw roedd un cnewyllyn (newc) wedi goroesi ond yn eithriadol o wan.  Wedi ychwanegu gwenyn i’w chryfhau ac yn ddiweddarach ychydig fag – rhaid gwneud hyn yn y drefn hon, neu o roi mag yn gyntaf ni fydd digon o wenyn ar gael i’w gadw’n  gynnes, cafwyd ychydig lwyddiant,  Rhaid cofio hefyd ei symud o’r wenynfa i le dieithr rhag colli’r gwenyn sydd yn hedfan. Yn y modd yma fe lwyddwyd i’w gynnal a’i gryfhau er mai’r rheswm dros wendid gwreiddiol y cnewyllyn oedd brenhines ifanc wallus a di-batrwm ei dodwy.

Tua chanol Mai, ar dywydd da, roedd un o’r ddwy stoc a ddaeth trwy’r gaeaf  ar heidio a gwelais gyfle i roi brenhines y stoc yma, oedd wedi ei marcio’n goch, i’r cnewllyn ar ôl lladd y frenhines. Fe fydda i’n marcio’r brenhinesau yn goch neu yn wyn bob amser ac nid yn ôl y lliwiau blynyddol gan mai anaml, os byth, y ceir paill o’r lliwiau yma i ddenu’r llygad wrth chwilio am frenhines. Gadewais ddwy gell ar ôl yn y stoc wreiddiol fel y medrai’r gwenyn fagu ei brenhines eu hunain.  Fe fyddaf yn gadael dwy gell ar ôl bob amser rhag ofn yr aiff rhywbeth o’i le (a bu hyn yn fendith y tro hwn fel y sonnir yn nes ymlaen) fel dyn yn gwisgo belt a galws, hyd y gwn ni fu i’r un stoc heidio o achos hyn.

Aeth tua phythefnos heibio cyn agor y cnewyllyn i weld a oedd y ‘frenhines goch’ wedi ei derbyn. Mae cywreinrwydd yn aml yn peri i wenynwr agor cwch sydd wedi cael brenhines newydd yn rhy fuan er niwed a hyd yn oed colli brenhines.  Y tro yma doedd y ‘frenhines goch’ ddim wedi ei derbyn, am ryw reswm neu'i gilydd, a’r cnewyllyn bellach heb obaith magu brenhines.

Aeth nifer o ddyddiau heibio cyn cael y cyfle i ail-frenhinesu’r cwch. Daeth y cyfle hwnnw trwy cael ffrâm yn cynnwys nifer o gelloedd brenhinesau gan gymydog o wenynwr a’i dwyn adref yn gynnes a gofalus. Ond wrth dynnu allan ffrâm o’r cnewllyn er mwyn rhoi lle i ffrâm y celloedd sylwais fod y ffrâm honno yn llawn mâg ac wyau a brenhines newydd yn cerdded yn urddasol drosti

O ble y daeth y frenhines honno – roedd yn edrych yn ifanc ac yn heini? Croesodd rhywbeth fy meddwl…na…amhosibl…ond tybed? A oedd gwyryf cwch y ’frenhines goch’ wreiddiol wedi mynd i mewn i’r cnewyllyn wrth ddychwelyd o’i theithiau ffrwythloni yn enwedig o nodi mai hwn oedd y cwch ar ben y rhes?

Euthum ar unwaith i archwilio’r cwch hwnnw gan ddisgwyl, a oedd yr hyn a dybiwn yn wir, ei gael yn ddi-frenhines, ond yno eto roedd brenhines ifanc yn rhodio dros y fframiau mewn sbri o ddodwy!

Beth yw’r esboniad? Yr unig beth y medraf feddwl amdano yw bod y ddwy gell a adwyd ar ôl yn y stoc wreiddiol wedi deor ac un heb ladd y llall. Ydi hyn yn bosibl? Y ddwy wedi hedfan i gael eu ffrwythloni, un wedi dychwelyd i’w chartref gwreiddiol a’r llall, efallai er mwyn peidio wynebu brwydr gyda’i chwaer, wedi mynd i mewn, a chael ei derbyn gan y cnewyllyn oedd yn ddi-frenhines.

Pwy sy‘n meiddio datgan ei fod yn gwybod holl gyfrinachau byd y cwch gwenyn!

Wil Griffiths